«Gure belaunaldiaren sasoia iritsi da; arriskatu beharra dugu»

Hasiera batean galtzear dagoen bizimodu bati buruzko eleberria egin nahi zuen Kirmen Uribek, «itsasoari lotutako bizimoduari buruzkoa». Asmoa baina, denborak aurrera egin ahala, garatuz joan da, itxuraldatuz, ardatz ugari dituen eleberri bilakatzeraino. «2002ko abenduan idatzi nuen nobelako lehen esaldia», irakur daiteke eleberriaren pasarte batean. Ordutik, urte batzuk joan dira, proiektua utzi eta berriz hartu du, baina, azkenik, hemen da ondarroarraren lehen nobela.


Aritz Galarraga



Zer nolako gorputzaldia geratu zaizu eleberria argitaratu ondorenean? Lasaitua hartu duzu, pisua nolabait arindu? Edo ez duzu horrelakorik nabaritu?
Lasaitu ederra hartu dut, nola ez. Luzaroan egon naiz nobelaren ideiarekin eta bien bitartean “Bitartean heldu eskutik” liburuaren itzala handituz joan da, eta itzalarekin batera presioa. Denbora gehiena nobelaren arkitektura eta narratzailearen ikuspuntua erabakitzen igaro dut. Behin hori argi izan nuenean, behin liburua buruan osorik ikusi nuenean, presioak eta beldurrak desagertu egin ziren. Liburuan Aurelio Artetaz hauxe diozu: «Zehatza zen bere buruarekin, kosta egiten zitzaion lan bat bukatutzat ematea».

Esango zenuke antzeko zerbait zeure buruaz?
Bai. Lanak geldo egitea gustatzen zait, eta nobela hau ere ez nuen plazaratu nahi ni neu konforme egon arte. Hala ere, beti dago muga bat. Roberto Bolañori irakurri diot “Detectives salvajes” argitaratu zuenean ez zela liburuarekin erabat gustura gelditu, baina, begira, liburua erreferente bihurtu da. Beti iristen da une bat liburua bukatutzat eman behar duzuna, zeure buruari esaten diozuna «nahikoa da» eta liburua argitaratu egiten da.

Jakin-min handia sortu du zure liburuaren argitalpenak, jendea noiz argitaratuko zain zegoen. Irakurleak izan dezakeen erantzunak arduratzen al zaitu?
Bai, zalantzarik gabe. Idazlea irakurleari zor zaio. Nik ez dut uste literatura nork bere kezkak, beldurrak husteko denik. Literaturaren azken helmuga literatura bera da, gauza eder bat idaztea. Nobela ez da bizitzaren zati bat, nobela nobela da, eta bere errealitate propioa sortzen du. Hori ez da sekula ahaztu behar. «Hasierako ideia aitonaren txalupari buruz idaztea zen. Eta, bide batez, galtzeko zorian dagoen bizimodu bati buruz.

Itsasoari lotutako bizimodua». Hasierako ideiaz gain, eleberriaren ardatz nagusia al da gai hori?
Ez, liburuak ardatz gehiago ditu. Egia da elkarrizketa asko egin ditudala arrantzaleekin, testigantza ugari jaso ditudala eta urgentziazko arkeologia antzeko bat egin dudala, autopista bat gainetik pasatuko zaion indusketetan egiten den bezala. Itsasoari loturiko mundu ikuskera hori jaso nahi nuen, galzorian dagoena, baina azkenean hori liburuaren zati bat baino ez da.

Iraganean arakatu duzu horretarako, hiru belaunaldiri buruz hitz eginez; familiaren istorio modukoa osatu nahian?
Mundu bat bildu nahi nuen nobelan. Familia baten kontakizunak kontatu baino, mundu jakin batenak. Aurretik Bruce Chatwinek, Salman Rushdiek edo John Irvingek egin duten bezala. Nire ustez, idazle guztiok egin nahi dugu hori, nork bere mundua bildu. Baina ez nuen egin nahi modu klasiko batean, XIX. mendeko nobeletan bezala, saga bat kontatuz, den-dena kontatuz. Nahiago nuen zatiak kontatu eta, gainera, erdi egia eta erdi gezurra balira bezala.

Baina, «ideia garatuz joan zen, eta azkenean Bilbo eta New York arteko hegaldi batean» kokatu duzu dena. Etorkizunari begira ere jarri zara, New York sinbolotzat hartuta?
Bai, ez nuen liburu nostalgiko bat egin nahi, iragan galduari begira dagoen liburu bat. Arrantza mundua galtzen ari da, egia da, baina hortxe daude arrantzale senegaldarrak. Berdin gure herriari edo euskarari buruz egiten ditudan gogoetetan. Gauza asko galdu ditugu, baina beste gauza asko irabazi. Mugimendu bat azaldu nahi nuen, aldaketa bat, baina baloraziorik egin gabe.

«Zatika, oso zatika, hiru belaunaldiren kontakizunak» bildu dituzu liburuan, burutik buztanera idatzi gabe. Zatikatzea aipa genezake, puskak biltzea, nahiago izan duzu bide hori, aipatu duzun mugimendua erretratatzeko. Zergatik?
Liburuaren hasieran badator Sebald idazle alemanaren zita bat. Berak esaten du badaudela hari ikusezin batzuk gure bizitzako harremanak elkartzen dituztenak. Liburuan hari ikusezin horiek eragin handia dute, horien bitartez dago eraikia nobela. Nobelan “tarte zuri” asko dago. Ez nuen nobela ortodoxoaren bidetik joan nahi. Nobela honetan ez dago ia tramarik, ez dago intrigarik, idazkerak berak, estiloak, eramaten du aurrera nobela, eta, nola ez, pertsonaiek.

“Bilbao-New York-Bilbao” erabat oinarritzen da zure esperientzian, autofikziozkoa dela esango genuke. «Oraingo honetan ez diot neure buruari eutsi nahi, gehiago bustiko naiz», aitortu zenuen orain urte eta erdi, MUGALARIrako egin genizun elkarrizketan. Barrenak ederki hustuta, ez diozu beldurrik izan biluzteari.
Izan ere, biluztu ez banintz iruzurra izango zen. Ezin nuen hitz egin benetako pertsonez neure buruari buruz hitz egin gabe. Eta hortxe ageri dira nire alde biak, onak eta ez hain onak. Ricardo Pigliak esaten du egunkari bat idazten dugunean clown bihurtzen garela. Clownak bere buruari egiten dio barre. Orduan, egia da neure kontuak azaltzen direla nobelan, baina niaren agerpen hori parodia egiteko ere erabiltzen dut, gure garai indibidualisten kritika egiteko aukera eman dit.

Nobelaren idazketa prozesua ere kontatu duzu.
Hala da. Azkenean nobela work in progress bat da. Badakigu idazlea nobela bat idazten ari dela, baina ez dakigu nobela hori benetan idatzi duen. Eta benetan ere, liburuaren idazketa prozesua oso interesgarria izan da. Dokumentatzeak, elkarrizketak egiteak detektibe lan kutsua du, gauza batek bestera eramaten zaitu. Bada, prozesu hori azaldu nahi nuen. Emaitza baino nahiago dut bidea.

Bi apaizen kontakizuna ekarri duzu liburura: bata «hurbila» zen, besteak, ordea, «elizako hasierako ilaretan esertzen ziren aberatsentzako esaten zuen sermoia». Zalantzarik ez dago zure prosa hau lehenarengandik gertuago dagoela.
Lan handia egin dut horretan. Idazle lagun batek esaten zidan Sebalden eta Murakamiren arteko nahastea zela nobela. Sebaldek Murakamiren hitzekin hitz egingo balu bezala, bataren sakontasuna eta bestearen argitasuna. Nobelan ikuspuntu intelektuala oso agerikoa da, baina soil-soil dator. Lan asko eman dit aldi berean jasoa eta argia den hizkera bat lortu nahiak, eta hori lehenengo orrialdetik nabarituko du irakurleak.

Gutako bakoitzak ba omen dugu, arrantza- ontziek legez, «lemazain bat arriskatu nahi duena eta arotza, nahiago duena gorde, seguru jokatu». Lan honekin arotza atzean utzi eta lemazainaren papera hartu duzula sentitzen duzu?
Bai. Gure aita lemazaina zen. Arriskatu egin dut, baina horixe nuen bide bakarra. Ez banu arriskurik hartu izan ez nuen aurrerapausorik emango. Zerbait berria eman nahi nuen. Horrexegatik jokatu dut lemazainaren moduan. Baina kontuz, lemazainak beti egiten dio kasu arotzari neurri batean.

Idatzi nahi zenuen nobela da hau?
Dudarik gabe. Hauxe da kontatu nahi nuena eta hauxe da kontatzeko modua.

Gure kultura txikiek berritu beharra dutela dio poeta galestar batek kontakizunean zehar. Zure lehen nobelaren antzeko gutxi ikusten dut nik euskal literaturan.
Baina ni neu ere zorretan nago Atxaga eta Sarrionandiarekin, eta haiek Lete eta Arestirekin. Belaunaldi bakoitzak pauso bat aurrera ematen du eta orain gurearen sasoia iritsi da. Arriskatu egin behar dugu. Hala ere, esan behar dut euskarazko liburu interesgarri asko topatzen ditudala.

Lehentxeago aipatutako elkarrizketa hartatik beste bi kontu aipatu nahi nizkizuke bukatzeko. Lehena, nahi eta iragarri bezala, heldutasunezko lehen lana ote den “Bilbao-New York-Bilbao”.
Bai, jauzi bat da nire karreran eta liburuan bertan agertzen da nola joan naizen ni neu aldatzen. Liburu honek konfiantza eman dit beste batzuk idazteko, ez dut ikusten liburu hau behin betikoa balitz bezala, tontor bat da eta asko kostatu zait igotzea, baina iritsiko dira bestelako tontorrak ere. Apurka hobetzen joatea nahi nuke.

Eta bigarrena, ea zenbateraino argitu dizkizun gauzak AEBetako egonaldiak, eta kanpora ateratzearen esperientziak, oro har.
Kanpora joateak, tokiek, idazleak ezagutzeak aldatu egin nau. Duela urte batzuk Bilboko Plaza Berrian biltzen ziren idazleak. Gaur egunean harremanak Internet bidez egiten dira, tradizio ezberdinetako idazleak elkartuz. Hori ere jaso nahi izan dut nobelan. Kanpora joanda asko ikasi dut, baina nire helburua ez da kanpoko hura geurera ekartzea, kanpokoaren kopiak egitea. Nire helburua geure ikuspegia kanpoan erakustea da.

_________________________________________________

GARAI BAKOITZAK BERE LITERATURA BEHAR DUELAKO

Gabriel Garcia Marquez ekarri zuen Kirmen Uribek gogora, 2007ko martxoaren 31n, orri hauetantxe egin genion elkarrizketa hartan: «Idazle kolonbiarrak esan zuen, “Cien años de soledad” idatzi aurretik nobela goitik behera diktatzeko gai zela eta ni ere puntu horretara iristen ari naiz. Nik uste dut liburuak buruan idazten direla». Orain argitaratutako “Bilbao-New York-Bilbao” eleberriaz ari zen, noski, garaitsu hartan, seguru aski, izenbururik ere ez zuen liburuaz. Denbora luzez egosten egon da, baina guztion eskura dago orain, irakurleak, kritikak, merkatuak nola hartuko duten zain.

Ez da, esan gabe doa, ohiko nobela bat. Hiru belaunaldiren historia kontatzen du, egia da (aitonaamonen gerra aurrekoa, gurasoen garaiko frankismoarena eta idazlearena berarena), baina ez XIX. edo XX. mendeko eleberri bat izango balitz bezala, den-dena kontatuz. Ez familiako kontuak saga bat izango balira bezala azalduz, den-dena xehatuz. Gaur egungo literatura moldea bilatu eta aurkitu nahi izan du Uribek, zatikatua, puskak bilduz josia, haririk ez dagoela dirudien arren, hari fin-fin bati jarraitzen diona. Garai bakoitzak bere literatura moduak behar baititu eta “Bilbao-New York-Bilbao” da idazle ondarroarrak gaurko garaiari emandako erantzuna, gaurko irakurleari luzatzen dion proposamena. Apustua mahai gainean dago.